//////

Grody, zamki, fortece

ZABUDOWANIA ZAMKOWE KAWALERÓW MIECZOWYCH

Podobnie jak Krzyżacy pruscy, Kawalerowie Mieczowi ogniem i mieczem zajmowali tereny Estonii i Łotwy pod pozorem na­wracania na wiarę miejscowej ludności, umacniając się na no­wych ziemiach poprzez zakładanie obwarowanych miast i budo­wę zamków. W ciągu pierwszego stulecia (pocz. XIII — pocz. XIV w.) w samej tylko Estonii zbudowano 46 murowanych zam­ków, z czego 17 należało do zakonu rycerskiego, 12 powstało w dobrach biskupich, 17 pozostałych natomiast wznieśli miejsco­wi feudałowie. Początkowo zabudowania zamkowe grupowano wokół czworobocznego lub nieregularnego (w zależności od rzeź­by terenu) dziedzińca, pośrodku którego stawiano masywny donżon, całość zaś otaczano masywnym murem. Taki typ repre­zentował m. in. zamek w Paide.

PRZYKŁADY ZAMKÓW

  1. Zamek w Rakvere, wzmiankowany już w roku 1267, w połowie XVI w. został gruntownie przebudowany, przyjmując kształt re­gularnej bryły obronno-mieszkalnej, z dwiema czworobocznymi basztami. Z kolei zamek w Narwie, zbudowany jeszcze w roku 1277, w trakcie przebudowy na początku XV w. otrzymał układ zabudowań podobny do zamku w Tallinnie. Nawet główna ba­szta obronna nazwana została tak samo — „Długi Hermann”. Zbliżony typ do wspomnianych reprezentowały również zamki biskupie w miejscowościach Haapsalu i Kingisepp na wyspie Sarema. Ten ostatni (z XIV w.), założony na planie kwadratu, sku­piał cztery skrzydła budowli wokół niewielkiego kwadratowego dziedzińca.

BRYŁA WŁAŚCIWEJ BUDOWLI

  1. Dwie czworoboczne baszty, od strony północnej, były wtopione w lico murów zamkowych, wystając ponad nie. Otwory strzelnicze w basztach i murach, rozmieszczone w kilku pozio­mach, pozwalały na silny ostrzał atakujących. Od strony północ­nej prowadziło do zamku jedyne wejście, bronione dodatkowymi, długimi i wąskimi otworami strzelniczymi. Na początku XV w., w związku z rozpowszechnianiem się bro­ni palnej, zamki w Estonii otrzymują na narożach masywne baszty, a właściwie basteje, z reguły cylindryczne, wysunięte znacznie przed bryłę właściwej budowli, przejmujące na siebie dzięki temu główne natarcie i umożliwiające prowadzenie krzy­żowego ostrzału nieprzyjaciela. Tak usytuowane baszty zbudo­wano m. in. w zamkach Lajuse, Haapsalu i Wastselijna.

ESTOŃSKIE KLASZTORY GOTYCKIE

  1. Obwarowania podobne do zamkowych miały również estońskie klasztory gotyckie. Ciekawym przykładem takiego warownego klasztoru, z czworoboku budowli wokół podwórza, z narożnymi basztami i dodatkowym (niewysokim) murem obronnym od stro­ny północno-zachodniej, był klasztor w miejscowości Padis, zbu­dowany w XIV—XV w. Kawalerowie Mieczowi wznosili murowane zamki również na Łotwie. I tu część ziem dostała się we władanie rycerskiego za­konu, część zaś należała do biskupstwa, w tym przypadku ry­skiego. Sama Ryga stała się w ciągu kilkudziesięciu lat jednym z najbardziej rozwiniętych miast handlowych nad Bałtykiem.  Obwarowano ją murami obronnymi w znacznej części zachowa­nymi do dziś. Stanęły też w mieście i w jego najbliższym są­siedztwie oddzielne warownie. 

ZAMEK BISKUPI KOKNESE

  1. W 1209 r. zbudowano nad Dźwiną, na stromym wzgórzu, zamek biskupi Koknese. Zabudowania za­kreśliły plan trójkąta, przy którego zachodnim boku, na naro­żach, dostawiono później dwie cylindryczne baszty. Grubość mu­rów zamkowych dochodziła do 4 m. W XIII w., w środku miasta, Kawalerowie Mieczowi zbudowali Zamek Białokamienny (Witten- stein). Został on jednak zburzony w 1297 r. podczas buntu miej­scowej ludności. W 1484 r. Krzyżacy wznieśli — tym razem za murami miasta, nad brzegiem Dźwiny — nowy zamek. Jednakże i ta budowla została zburzona.  Na początku XVI w. zakon zmusił ryżan do odbudowania na tym samym miejscu warowni (ukoń­czono ją w 1515 r.), przebudowanej j eszcze w wiekach XVIi XVII. 

CIEKAWE BUDOWLE ŁOTWY

  1. Ten trzeci zamek krzyżacki, na planie regularnego czwo­roboku, ze skrzydłami mieszkalnymi wokół dziedzińca (30X30 m) i dwiema cylindrycznymi basztami na dwu przeciwległych na­rożach, był zarówno doskonałą warownią, jak i okazałą trójkon- dygnacyjną rezydencją, z otwartą galerią wokół dziedzińcowych elewacji. Do zamku prowadziło tylko jedno wejście, obwarowane wysokim murem i basztą. Z innych ciekawych budowli Łotwy wymienić jeszcze można zamki w Turajde, nad rzeką Gaują, i w Kiesi (Wenden). Pierw­szy, wzniesiony w 1214 r., zajmował wierzchołek wysokiego i stromego wzgórza. Niedawno zrekonstruowano, z dbałością o wierne powtórzenie pierwotnego kształtu, potężną ceglaną ba­sztę tego zamku, obronną i zarazem mieszkalną.